Montesquieu Institute: from science to society

Kiezers

Met dank overgenomen van Parlement & Politiek.

In onze parlementaire democratie worden de personen die het land besturen, tijdens vrije verkiezingen gekozen door het volk. Dit zijn in Nederland in principe alle Nederlanders van 18 jaar of ouder die niet van het kiesrecht zijn uitgesloten bij een rechterlijke uitspraak. Deze groep noemen we de kiesgerechtigden ofwel kiezers.

1.

Kiesrecht

Een democratie wordt onder andere gekenmerkt door vrije, geheime en algemene verkiezingen waarbij het volk een volksvertegenwoordiging kiest. Volgens artikel 4 van onze Grondwet mogen dan ook alle Nederlanders kiezen en gekozen worden, behalve bij de wet gestelde beperkingen.

Sinds het begin van de 21e eeuw zijn er ook verschillende experimenten met referenda. Ook daarvoor geldt het kiesrecht.

2.

Kiesstelsel

De wijze waarop de volksvertegenwoordiging wordt gekozen, noemen we het kiesstelsel. Dit stelsel is medebepalend voor het type volksvertegenwoordiging en het type bestuur dat een land heeft. In Nederland hebben we evenredige vertegenwoordiging. Landen zoals Groot-Brittanië, Frankrijk en de Verenigde Staten hebben een meerderheidsstelsel.

In landen met een evenredige vertegenwoordiging zijn partijen meestal genoodzaakt om samen te werken. Ze moeten daarom compromissen sluiten. In landen die een meerderheidsstelsel hebben, is na verkiezingen vrijwel altijd één partij de sterkste. Die partij domineert direct het parlement en de regering. Deze landen kennen als regel maar twee of drie (grote) partijen.

3.

Stemmen

Alle Nederlandse staatsburgers van 18 jaar en ouder hebben stemrecht bij verkiezingen en referenda, tenzij bij rechterlijk vonnis het kiesrecht is ontzegd. Men kan stemmen voor:

4.

Burgerinitiatief

In Nederland bestaat de mogelijkheid om via een burgerinitiatief een onderwerp op de Tweede Kameragenda te plaatsen. Om deze onderwerpen op de agenda te krijgen moeten steunbetuigingen verzameld worden en de onderwerpen moeten niet al door de Kamer besproken worden. De Tweede Kamer vergadert echter al over zoveel uiteenlopende onderwerpen dat dit moeilijk hard te maken is.

Er worden niet veel burgerinitiatieven uiteindelijk in behandeling genomen. Dit komt vaak omdat er te weinig handtekeningen worden opgehaald, of omdat er recent al over is gedebatteerd. In de periode van 2006 tot en met 2011 zijn er maar vier burgerinitiatieven daadwerkelijk in behandeling genomen.

5.

Bestuurlijke vernieuwing

Bestuurlijke vernieuwingen zijn het aanbrengen van wijzigingen in de organisatiestructuur van de (rijks-)overheid zodat die beter, efficiënter en krachtdadiger kan optreden. Bestuurlijke vernieuwingen worden vaak in een adem genoemd met staatkundige en/of staatsrechtelijke vernieuwingen, die niet alleen een efficiëntere overheid tot doel hebben maar die ook de democratie beter willen verankeren. Daarmee moet een mogelijke kloof tussen kiezer, gekozene en overheid kleiner worden.

De behoefte naar bestuurlijke vernieuwingen vloeit voort uit een veranderende maatschappij, waarbij de vorming, samenstelling, inrichting en werkwijze van het (lands-)bestuur ter discussie wordt gesteld. Voor bestuurlijke vernieuwingen zijn vaak wijzigingen van de Grondwet noodzakelijk. Dat is een zware procedure die lange tijd vergt en waar uiteindelijk een meerderheid van tweederde van Tweede en Eerste Kamer voor nodig. Dat maakt het niet makkelijker bestuurlijk vernieuwingen door te voren.

Thema's van bestuurlijke vernieuwingen die met enige regelmaat aan de orde komen zijn het kiesstelsel, vormen van directe democratie en de positie van de Eerste Kamer en de inrichting van de verschillende bestuurslagen zoals gemeenten, provincies en waterschappen. De regering stelt met enige regelmaat Staatscommissies of andere fora in om bestuurlijke vernieuwingen voor te bereiden. De adviezen die deze commissies of fora uitbrengen worden lang niet altijd opgevolgd. Zo legde het toenmalige kabinet-Balkenende IV in 2008 het advies van het Burgerforum Kiesstelsel naast zich neer.

Ministert Ronald Plasterk van BZK stelde op 27 januari 2017 de Staatscommissie parlementair stelsel in. Deze commissie onder het voorzitterschap van Commissaris van de Koning en oud-minster Johan Remkes heeft tot taak advies uit te brengen over de noodzaak van veranderingen in het parlementaire stelsel en de parlementaire democratie. Aanleiding voor het instellen van deze commissie was de grotere behoefte aan burgerparticipatie, invloed op Europese besluitvorming en decentralisatie van rijkstaken.