Montesquieu Institute: from science to society

Verdeling Europese topfuncties in 2019

Vlag van de Europese Unie en een aantal lidstaten
Bron: flickr/motiqua

In 2019 komen er veel topfuncties vrij in de Europese Unie. Na de verkiezingen voor het Europees Parlement wordt er een nieuwe Europese Commissie benoemd. Ook lopen de mandaten van de huidige voorzitters van de Europese Raad, de Europese Centrale Bank en de eurogroep af.

Op 2 juli kwam de Europese Raad tot een besluit en presenteerde het volgende lijstje van namen: De Duitse Ursula von der Leyen is op dit moment de beoogd Commissievoorzitter, de Belg Charles Michel wordt voorzitter van de Europese Raad en Christine Lagarde moet president van de ECB worden.

1.

Verloop

In het najaar van 2018 ontbrandde de strijd om de topfuncties. De strijd werd deels openlijk, maar vooral achter de coulissen gestreden. Op 30 juni 2019 vond een buitengewone bijeenkomst van de Europese Raad plaats, nadat op de eerdere top van 20 en 21 juni geen resultaten werden geboekt. Ook bij deze bijeenkomst werden de Europese leiders het niet eens over de verdeling van de topfuncties. Dat het moeilijk is te voorspellen hoe het gaat lopen, bleek uit de onverwachte benoemingen op 2 juli, die voortkwamen uit last minute deals. Na lang onderhandelen tussen regeringsleiders werd de relatief onbekende Duitse minister van Defensie Ursula von der Leyen uiteindelijk naar voren geschoven als Europese Commissievoorzitter.

Dit gaat in tegen het Spitzenkandidatenprocedure, waarbij Europese politieke partijen een kandidaat voor het voorzitterschap mogen aanwijzen, die vervolgens genoeg steun moeten vinden in het Europees Parlement om Commissievoorzitter te worden. Deze keer lukte geen enkele Spitzenkandidaat dit en daarom werd gezocht naar een alternatief voor deze hoogste post binnen de Europese Unie.

Er waren twee Nederlandse kanshebbers: namens de sociaaldemocraten was dat Frans Timmermans. De Groenen/EVA schoven Bas Eickhout naar voren, die deze positie deelde met Ska Keller. De naam van Mark Rutte zong ook veelvuldig rond in het Europese geruchtencircuit, maar hij ontkende een eventueel vertrek naar Brussel.

2.

Procedures in het kort

De politieke strijd rondom de benoemingen kent weinig regels. De formele procedures voor de benoemingen van de Commissie, de Commissievoorzitter, de Hoge Vertegenwoordiger, de vaste voorzitter van de Europese Raad en de president van de ECB zijn vastgelegd in de Europese verdragen.

3.

Functies en data

Onderstaande Europese topfuncties komen in 2019 vrij. Van veel functies is de datum bekend wanneer zij vrij komen.

 

Functie

Datum

Beoogd functionaris(sen)

Voorzitter Europese Commissie

Juni/Juli

Ursula von der Leyen

Overige Europese Commissarissen

Najaar 2019

N.t.b.

President ECB

1 november

Christine Lagarde

Voorzitter Europese Raad

1 december

Charles Michel

Voorzitter Europees Parlement

Na parlementsverkiezingen in mei

N.t.b.

Voorzitter Comité van Regio's

-

N.t.b.

Voorzitter Europees Economisch en Sociaal Comité

-

N.t.b.

Hoofdaanklager Europees Openbaar Ministerie

-

N.t.b.

4.

De juiste kandidaat

Er is de lidstaten van de EU veel aan gelegen om een mooie post binnen te slepen. Daarvoor wordt lang en hard gelobbyd. Om de juiste post te krijgen moet een kandidaat uit een land te komen dat de juiste mate van invloed heeft, uit de juiste regio komen en de juiste politieke kleur hebben. Bovendien kan het helpen om uit een land te komen dat nog nooit een belangrijke post heeft bezet én speelt ook de 'gunfactor' een rol. Dat geldt voor alle topfuncties binnen de Europese Unie.

Dat komt bovenop de persoonlijke kwaliteiten die de kandidaat in kwestie moet bezitten; een mix van bestuurlijke en politieke ervaring maar bijvoorbeeld ook het kunnen spreken van de juiste talen. Uiteindelijk moet er dan ook ook nog een faire verdeling van die posten komen tussen de landen, regio's en politieke stromingen, waardoor kandidaten die aan alle bovenstaande eisen voldoen alsnog afvallen omdat iemand met een gelijk profiel een hoge post heeft weten te bemachtigen.

Tot slot speelt er nog een criterium dat in het verleden vaak bij monde is beleden, maar uiteindelijk altijd is genegeerd: er moet een balans komen tussen mannen en vrouwen. De roep om eindelijk ook bij de Europese instellingen (meer) vrouwen te benoemen is sterker dan ooit.

5.

De hoofdprijs: voorzitterschap van de Europese Commissie

De Europese Commissie is het dagelijkse bestuur van de EU en stelt al het nieuwe beleid op. De positie van de Commissie staat onder druk door de groeiende rol van de Europese Raad waar de regeringsleiders de kaders uiteenzetten, maar het voorzitterschap van de Commissie blijft de hoofdprijs. Een andere mooie post binnen de Commissie is ook zeer gewild.

 

Spitzenkandidaten

De voorzitter wordt benoemd door de lidstaten, maar die benoeming wordt goedgekeurd door het Europees Parlement. Het EP slaagde er in 2014 in om de benoeming van de Commissievoorzitter te verbinden aan de verkiezingen voor het EP, middels het idee van 'Spitzenkandidaten'. Dat komt erop neer dat de politieke groepen iemand aanwijzen als een soort van lijsttrekker, en dat de lijsttrekker van de grootste partij bijna zeker Commissievoorzitter wordt. Een deel van het EP zegt dat het, net als in 2014, geen andere kandidaat dan de winnende Spitzenkandidat zal accepteren. Toch heeft de Europese Raad een geen Spitzenkandidat voorgedragen: Ursula von der Leyen is de beoogd voorzitter van de Europese Commissie zonder op een lijst voor het Europees Parlement te hebben gestaan.

 

6.

Ook Rutte werd 'genoemd'

De Europese regeringsleiders drukken meer en meer hun stempel op de EU. Zij bepalen in toenemende mate de kaders van het EU-beleid. En dus is de vaste voorzitter van de Europese Raad - op papier slechts een soort secretaris en voorzitter van vergaderingen - een steeds belangrijker positie.

Ervaring als premier lijkt een vereiste, en premier Mark Rutte is één van de langstzittende regeringsleiders in Europa. Zijn naam zoemde een lange tijd rond in de Brusselse wandelgangen. Rutte heeft toch gezegd 'zich volledig op Nederland te richten'. Toch zagen insiders in zijn steeds actievere rol op het Europese toneel de mogelijke opmaat naar het voorzitterschap van de Europese Raad, of misschien zelfs als voorzitter van de Europese Commissie. Uiteindelijk bleek te kloppen wat Rutte heeft gezegd, en zal hij geen Europese topfunctie vervullen.

7.

Voorzitter van de Europese Raad

De Europese Raad kiest om de 2,5 jaar met gekwalificeerde meerderheid een voorzitter, die dan ook nog voor een tweede termijn herkozen kan worden. Deze voorzitter mag niet tegelijkertijd een nationale functie bekleden. De Europese Raad heeft voor de periode 2019-2024 de Belgische premier Charles Michel benoemd als voorzitter.

8.

President van de ECB

ECB in Frankfurt

Na het uitbreken van de financiële crisis in 2008 bleek des te meer dat de Europese Centrale Bank een belangrijke plaats inneemt in het Europese bestel. Op sommige momenten wogen woorden en acties van ECB-president Draghi zwaarder dan de maatregelen van de Commissie of de lidstaten. De positie van president van de ECB was al gewild, maar het is nu des te meer duidelijk waarom. De grote strijd ging bij deze benoeming vooral tussen de begrotingshaviken die een streng en restrictief beleid voorstaan en gruwen van begrotingstekorten of centralisering van overheidsschulden, en kandidaten en landen die daar voor open staan. De Europese regeringsleiders hebben na lang beraad de Franse Christine Lagarde voorgedragen als president van de ECB.

Voorzitter bankentoezicht

Het Single Supervisory Mechanism (SSM) houdt zich bezig met het toezicht op de banken. Formeel is het onderdeel van de ECB, maar in de praktijk is het een semizelfstandige instelling met een eigen bestuur en een eigen voorzitter.

De Italiaan Andrea Enria nam in december 2018 het voorzitterschap over van Danièle Nouy. Eerder had het SSM zelf gezegd een vrouw aan de top te willen. De Duitse en Ierse kandidates leken goede papieren te hebben, maar Duitsland en Ierland zijn ook in de race voor een topfunctie in de ECB. Daarmee was de weg vrij voor de Italiaan.

Eurogroep

Bij de benoeming van de voorzitter van de ECB wordt met een schuin oog gekeken naar wie voorzitter is/wordt van de eurogroep. de ongeschreven afspraak is dat de twee posten verdeeld worden tussen een 'noordelijke' en een 'zuidelijke' kandidaat. Iets wat wrevel opwekt in de Oost-Europese landen die op dit vlak een positie willen verkrijgen. De Portugees Centeno is nu voorzitter van de eurogroep en zijn mandaat kan in 2019 worden verlengd.

9.

Andere (bijna) topfuncties

De koehandel tussen functies gaat om veel meer dan alleen de bovenstaande functies. Zo kan een groep landen of politieke familie 'gecompenseerd' worden door het verkrijgen van een belangrijke post binnen de Commissie. Bovenaan de lijst 'posten van tweede rang' staat die van Hoge Vertegenwoordiger voor het Buitenlands- en Veiligheidsbeleid, die gezien de toenemende samenwerking op defensiegebied mogelijk zelfs weer echt als een toppositie meetelt. Ook de posten mededinging, regionaal beleid, landbouw en coördinator van de nationale economieën hebben veel aanzien.

Het voorzitterschap van andere instellingen zoals het Comité van de Regio's en het Europees Economisch en Sociaal Comité zijn aardig, maar lang niet zo prestigieus. Een nieuwe functie in dit spel is die van hoofdaanklager van het Europees Openbaar Ministerie. Het is nog lang niet duidelijk wat het belang van deze functie zal zijn, maar voor deze functie zijn er drie genomineerden: Laura Kövesi uit Roemenië, Jean-Francois Bohnert uit Frankrijk en Andrés Ritter uit Duitsland.

10.

Meer informatie