Montesquieu Institute: from science to society

Niccolò Machiavelli

"Een heerser moet dan ook de kunst verstaan om zowel in de huid van het dier als in die van de mens te kruipen"

 
 Niccolò Machiavelli © Frieda van Wikkicommons

De Italiaanse diplomaat, politiek filosoof en staatsman Machiavelli (1469-1527) groeide op in Florence ten tijde van de Renaissance. Zijn familie was welgesteld en had regelmatig belangrijke functies in Florence, hoewel zijn vader een van de armere leden van de familie was. Het waren roerige tijden in Florence en Machiavelli maakte dan ook verschillende machtswisselingen mee. De opkomst en ondergang van de republiek Florence was belangrijk voor zijn carrière en dit had invloed op zijn werken, net als de humanistische stroming die in die tijd groot was.

In zijn boek Il Principe (De Heerser) beschreef hij dat het doel de middelen kon heiligen voor een vorst. In Discorsi (Gesprekken) legde hij de grondslag voor het republicanisme. Opvallend detail is dat zijn grafschrift luidde 'geen lof is toereikend voor zo een naam'.

Gedachtegoed

In De heerser ging Machiavelli in op de problematiek van de vestiging van een nieuwe staat. Hij beschreef dat nieuwe vorstendommen tot stand konden komen met behulp van eigen legers en virtu, of met behulp van andermans legers en fortuna. De kwaliteiten die een republiek groot en roemrijk maakten, werden in die tijd virtu genoemd. Fortuna was gebaseerd op een Griekse godin die haar gunsten willekeurig uitdeelde.

Machiavelli had het meest bewondering voor mensen die met virtu in staat waren een nieuwe staat te verwerven, en ging ervan uit dat zij ook het meest succesvol zouden zijn om deze te handhaven. De kwaliteiten die Machiavelli hierbij voor zich zag, waren de kwaliteiten van een mannelijke, jonge heerser vol agressiviteit en brutaliteit. De onvoorspelbare situatie waarin Italië zich bevond zou met behulp van een dergelijke heerser gekeerd kunnen worden, hoopte Machiavelli.

Machiavelli vond de realiteit belangrijker dan de moraal. Soms waren de omstandigheden moeilijk en in dat geval moest een heerser slecht kunnen zijn, 'als een dier'. Hiermee brak hij zowel met de christelijke als met de humanistische traditie. Toch bracht wreedheid een heerser geen eer. Daarnaast was handelen in eigenbelang verderfelijk. Hij droomde echter van een republiek waarin de burger centraal zou staan, en dat kon in zijn ogen alleen bereikt worden door een (tijdelijke) alleenheerser.

Die ideale republiek beschreef Machiavelli in Discorsi. Deze republiek moest geregeerd worden door een mengvorm van één, weinigen en velen. Omdat een dergelijke republiek op een actieve bijdrage van het volk berustte, was het ook een sterke staat. De bijdrage van het volk kon wel tot conflicten leidden, maar Machiavelli zag dit vooral als een positief punt. Juist door deze conflicten kregen burgers de kans om hun kwaliteiten te ontwikkelen, en dit maakte de staat groter en welvarender.

Ook religie beoordeelde Machiavelli op het nut voor de staat. Hoewel hij voor zijn tijd behoorlijk kritisch was ten aanzien van godsdienst bevorderde religie wel de politieke kwaliteiten van burgers, waar door Machiavelli veel waarde aan werd gehecht.

Bronnen

  • Tjitske Akkerman (2005). De kwetsbare democratie: sleutelteksten uit de politieke theorie. Amsterdam: Spinhuis.
  • Tjitske Akkerman (2010). Democratie: de Europese grondslagen van het moderne idee. Amsterdam: Spinhuis.
  • Fleur de Beaufort & Patrick van Schie (2011). Het liberalen boek. Zwolle: Wbooks.