Montesquieu Institute: from science to society

Toezicht op de financiële markten

Beurshandelaren op de beursvloer

Europa werd hard getroffen door de mondiale economische crisis, die ontstond na het instorten van de huizenmarkt in de VS in 2008. Er vielen wereldwijd ontslagen en ook de Nederlandse burgers ondervinden nog altijd de gevolgen. Gaandeweg kwamen gebreken aan het licht in het economisch beleid van de Europese Unie.

Om te voorkomen dat zich in de toekomst nog eens een dergelijke crisis voordoet en om de huidige crisis te bedwingen, hebben het Europees Parlement (EP), de EU-landen en de Europese Commissie maandenlang onderhandeld over hervormingen van het Europees economisch beleid.

Dit heeft geleid tot een pakket maatregelen, het zogenaamde 'Financial Supervisory Package'. Deze maatregelen moeten leiden tot een beter Europees systeem van toezicht op de financiële markten. Het gaat daarbij onder meer om banken, verzekeraars, beleggingsinstellingen en pensioenfondsen. De ECB zal een centrale rol gaan spelen bij het opzetten van een gemeenschappelijk bankentoezicht in de eurozone.

1.

Een uitgebreid pakket van maatregelen

Het Europees Parlement wees al ver voor de crisis op de tekortkomingen van het huidige Europese toezicht op de financiële markten. De markt werd steeds meer geïntegreerd maar de coördinatie vanuit de EU bleef achter.

De Europese Commissie stelde daarom een expertgroep samen onder Jacques de Larosière, voormalig topman van het Internationaal Monetair Fonds, en vanuit het Europees Parlement werden rapporteurs aangesteld. Zij hadden als taak om met aanbevelingen te komen voor hervormingen in het toezicht op de financiële markten.

De expertgroep onder leiding van Larosière kwam met een uitgebreid pakket van maatregelen: het zogenaamde 'Financial Supervisory Package'. Tijdens onderhandelingen tussen het Europees Parlement, de lidstaten van de EU, de Commissie en andere betrokkenen werd hier nog flink aan geschaafd.

Rol toezichthouders

De belangrijkste voorgestelde hervormingen zijn de introductie van verschillende Europese Toezichthoudende Autoriteiten (ETA's) en het oprichten van een Europees Comité voor Systeemrisico's (ECSR). De ETA's gaan toezicht houden op aparte bedrijfstakken; het Comité houdt het geheel in de gaten. Over deze maatregelen is op 2 september 2010 een akkoord bereikt tussen de betrokken EU instellingen.

In 2011 kwam de Commissie met aanvullende voorstellen om de rol van de toezichthouders te versterken. De Commissie wil dat de toezichthouders banken beter moeten kunnen controleren en waar nodig ook boetes op mogen leggen wanneer banken te veel risico nemen.

Schaduwbankieren

In de nasleep van de bankencrisis bleek eens te meer hoe weinig transparant de financiële sector in zijn geheel was. Naast de traditionele bankensector worden in Europa ook bankactiviteiten uitgevoerd door instellingen zonder bankvergunning zoals geldmarktfondsen. Deze activiteiten vallen onder de noemer 'schaduwbankieren'. In de EU alleen al gaat om enkele tientallen triljarden euro's, circa 20 tot 30 procent van de totale financiële sector.

De Europese Commissie kwam in januari 2014 met nieuwe regels. De verordening is gericht op het bevorderen van transparantie én er worden strengere eisen gesteld aan dergelijke bankactiviteiten. Zo moeten fondsen die in schaduwbankieren actief zijn meer geld in kas houden. De Europese toezichthouders krijgen voortaan meer informatie over de handel op deze markt.

Deze regels voor schaduwbankieren sluiten zoveel mogelijk aan op de iets eerder ingevoerde regels voor derivaten en andere investeringsfondsen.

Nieuwe EU-richtlijn met eisen voor registratie, rapportage en kapitaal

Het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie hebben een akkoord bereikt over striktere controle op hedgefondsen en private equityfondsen: beleggers die bedrijven opkopen. Na een langslepende discussie over de regulering van alternatieve beleggingsfondsen, is het gelukt om alle partijen op één lijn te krijgen.

Regulering derivaten

De Raad van Ministers en het Europees Parlement hebben in februari 2012 een akkoord bereikt over nieuwe regelgeving voor de derivatenhandel. 'Centrale tegenpartijen' (Central Counterparties) moeten de verhandeling van financiële derivaten, waaronder over-the-counter (otc)-derivaten, goedkeuren. Daarnaast moeten alle derivatencontracten worden gerapporteerd aan centrale datacentra, beter bekend als trade repositories.

Transparantie investeringsproducten

Op 26 juni 2013 heeft de Commissie een richtlijn opgesteld om de investeringsmarkt transparanter te maken. Het doel van de richtlijn is het vergroten van het consumentenvertrouwen door verstrekking van vaste informatie over investeringsproducten te eisen. Zo moet vermeld worden wat de aard van het product is en wat de risico's van investeren zijn. De belangrijke documenten over een product mogen alleen deze informatie bevatten om zo tegenstrijdigheden en verwarring bij de consument te voorkomen.

De Raad heeft op 17 oktober 2013 ingestemd met een wijziging van een richtlijn uit 2004. Deze richtlijn behandelt de transparantievereisten voor informatie over uitgevende instellingen waarvan effecten tot de handel op een gereglementeerde markt zijn toegelaten. Door de wijziging wordt de uitgifte van effecten transparanter. Zo zal er gepubliceerd worden hoe uitgevers van effecten op financieel gebied het jaar daarvoor gepresteerd hebben. Hiermee moet er meer vertrouwen onder de investeerders binnen de Unie ontstaan.

Europees Lange Termijn Investeringsfonds (ELTIF)

Het Europees Lange Termijn Investeringsfonds (ELTIF) is een pakket aan regels dat investeerders moet aansporen om geld te investeren in Europese projecten die over een langere periode lopen. De volgende regels moeten de investeerder en ontvangende partij beschermen:

  • Er mag alleen geïnvesteerd worden in projecten die op lange termijn investeringen nodig hebben en niet voor andere investeringsfondsen in aanmerking komen. Op zijn minst 70 procent van het fonds moet naar het project gaan;
  • Het fonds mag alleen worden aangeboden door een manager die onder de Alternatieve Investeringsmanagers Richtlijn (AIFMD) valt;
  • De tijd waarin het fonds wordt gebruikt, moet vooraf aangeduid zijn en de investeerder kan in deze periode geen geld terugeisen;
  • Het gebruik van derivaten wordt beperkt zodat deze niet voor speculatie gebruikt kunnen worden;
  • Exploitatie van investeringen wordt beperkt.

Rol kredietbeoordelaars

Midden mei 2013 is een pakket maatregelen aangenomen om de totstandkoming en effecten van kredietbeoordelingen aan banden te leggen. Kredietbeoordelaars zijn in staat om – gedwongen door de financiële markten – een land ongevraagd te beoordelen, waardoor de markten overdreven kunnen reageren. Op 20 juni 2013 gingen de nieuwe regels in.

Basel III-akkoord

In reactie op de financiële en economische crisis hebben vertegenwoordigers van centrale banken en toezichthouders van de 27 grootste economieën ter wereld, waaronder de Europese Unie en de Verenigde Staten, in september 2010 besloten dat banken grotere reserves kapitaal in kas moeten houden. Op deze manier moeten zij beter bestand zijn tegen toekomstige crises en moet voorkomen worden dat overheden moeten ingrijpen. Deze regels heten de Basel III-regels.

Bankentaks

Sinds het uitbreken van de financiële crisis in 2007 bestaat er wereldwijd groeiende steun voor het heffen van belasting op banken. De meningen over hoe die bankentaks eruit moet komen te zien lopen sterk uiteen, maar één principe staat voorop: de banken moeten meebetalen aan de steun aan de sector in plaats van de belastingbetaler. Daarnaast zou een dergelijke belasting het wereldwijde financiële systeem stabieler en minder gevoelig voor agressieve beleggingsstrategieën moeten maken.

Stresstests banken

Een stresstest is een manier om een bankencrisis in de toekomst te voorkomen. De EU-leiders hebben op 17 juni 2010 ingestemd met een voorstel om voor grote financiële instellingen de uitkomst van een test die de financiële 'gezondheid' van de instellingen moet bepalen te publiceren. De openbaarmaking van de financiële situatie van de banken moet zorgen voor meer vertrouwen in de instellingen en banken die slecht presteren bewegen om hervormingen door te voeren.

Een stresstest zou men kunnen zien als een 'rampenoefening' voor banken. Er wordt een mogelijk scenario geschetst waarin bijvoorbeeld de huizenprijzen sterk dalen, de werkloosheid oploopt, de economie stagneert, de beurzen instorten of landen hun schulden niet meer afbetalen. Banken moeten voor dergelijke situaties genoeg buffers achter de hand hebben, zodat nationale overheden ze niet hoeven te redden met miljoenen of zelfs miljarden aan belastinggeld. In de Europese Unie werden in 2010 en 2011 stresstests uitgevoerd door de Europese Bankenautoriteit in opdracht van de Europese Commissie.

2.

Bankenunie

Omdat de banken in 2012 nog niet hersteld waren van de crisis, leidde dit tot een voorstel voor verdere verscherping van de reeds genomen maatregelen, en een discussie over één Europese bankenunie. Tijdens de EU-top van december 2012 besloten de Europese regeringsleiders dat de Europese Centrale Bank (ECB) een centrale rol krijgt als financieel toezichthouder op de Europese bankensector.

3.

Overige maatregelen

Strafrechtelijke sancties op marktmanipulatie

Het Libor-schandaal in 2012, de manipulatie van één van de belangrijkste rentetarieven (Libor) door een groep internationale banken, was aanleiding voor de Europese Commissie om marktmanipulatie harder aan te pakken. De Commissie wil verantwoordelijken strafrechtelijk vervolgen.

Op 26 juni 2013 werd een politiek akkoord bereikt over strengere regels voor handel met voorkennis en machtsmisbruik.

Het Europees Parlement stemde op dinsdag 4 februari 2014 in met de voorstellen van de Commissie. Op handelen met voorkennis, marktmanipulatie en andere ernstige vormen van financiële fraude komt een maximumstraf te staan van in elk geval van vier jaar. Lidstaten mogen altijd hogere maximumstraffen vaststellen. Er komen ook hogere boetes en mogelijk celstraffen voor personen die illegaal informatie openbaar maken voor persoonlijk gewin.

Op 14 april 2014 keurde de Raad de voorstellen van de Commissie formeel goed. Het resultaat is een verordening over marktmisbruik en een richtlijn over strafrechtelijke sancties voor marktmisbruik. In de verordening is vastgelegd dat degenen die zich schuldig maken aan marktmisbruik een geldboete opgelegd krijgen van ten minste het drievoudige van de door marktmisbruik verkregen winst, of ten minste 15 procent van de omzet van de onderneming. De lidstaten kunnen zelf beslissen om verder te gaan dan dit minimum. De richtlijn houdt in dat er boetes en celstraffen van minstens vier jaar staan op handel met voorkennis en marktmanipulatie en een celstraf van minstens twee jaar op onwettige openbaarmaking van interne informatie. De lidstaten hebben twee jaar om de verordening uit te voeren en de richtlijn om te zetten in nationale wetgeving.

De Rabobank is voor bijna 800 miljoen euro beboet vanwege haar aandeel in het Libor-schandaal.

Toezicht op pensioenen en verzekeringen

In november 2013 bereikten de EU-instellingen een politiek akkoord over de Omnibus II-richtlijn. Deze is voorgesteld om meer toezicht te kunnen houden op de verzekerings- en pensioensector. Omnibus II is vooral gericht op uitgebreidere eisen voor risicomanagement, publieke vermeldingen en openbare inspecties. Deze maatregelen zouden de transparantie moeten verbeteren. De overeenstemming over Omnibus II betekent ook dat de Solvency II richtlijn per 1 januari 2016 van kracht wordt. Solvency II moet door de Commissie nog verder uitgewerkt worden, maar zal zich gaan richten op de hoogte van de kapitaaleisen en kredietrisico bij verzekerings- en pensioenaanbieders.

4.

Nederland en de strengere regels voor financiële markten

Kapitaalpositie banken

De Nederlandse financiële sector zal zich net als de rest van Europese Unie moeten houden aan de nieuwe regels.

Uniek aan Nederland is de wijze waarop de Nederlandse huizenmarkt is gefinancierd. De Nederlandse hypotheken zijn gemiddeld veel hoger dan in de andere Europese landen. Te hoge hypotheken vormen in de ogen van de Europese toezichthouder, de ECB, een gevaar voor de kapitaalpositie van banken. De ECB is bang dat in tijden van economische crisis veel huishouders de hypotheek niet meer kunnen opbrengen. Banken moeten risico's meer dan voor de crisis afdekken door meer eigen kapitaal aan te houden.

In juni 2014 waarschuwde de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) dat dit kan betekenen dat de ECB eist dat de Nederlandse banken miljarden extra in kas moeten aanhouden.

5.

Meer informatie