Montesquieu Institute: from science to society

Relatie EU-VS

Met dank overgenomen van Europa Nu.
Vlaggetjes van VS en EU op een tafel
Bron: Europese Unie, 2016, foto: Cristof Echard

Met de beëdiging van Donald Trump als de nieuwe president van de Verenigde Staten op 20 januari 2017 lijkt de relatie tussen de EU en de Verenigde Staten van Amerika in een onzekere fase te zijn aanbeland.

De sterke band tussen de EU en de VS bekoelde onder de republikeinse president George W. Bush vanwege de oorlog in Irak en later vanwege de financiële crisis en het Amerikaanse milieubeleid. Met het aantreden van Barack Obama in 2008 keek Europa weer positiever naar de VS.

In juli 2013 begonnen gesprekken over een nieuw handelsverdrag (TTIP) tussen de EU en de VS. Met dit verdrag zou de grootste vrijhandelszone ter wereld worden gevormd. Beide partijen zitten echter nog ver uit elkaar vanwege tegenstrijdige belangen. Veel burgers in de Europese Unie hebben kritiek op het akkoord. Een burgerinitiatief van tegenstanders van het vrijhandelsakkoord werd in september 2014 door de Europese Commissie afgewezen.

Eind juni 2013 maakte NSA-klokkenluider Snowden bekend dat de Amerikaanse veiligheidsdiensten de Europese bondgenoten op grote schaal afluisteren. Het Europees Parlement vroeg de Europese Commissie en de EU-lidstaten daarom de gegevensuitwisseling over vliegtuigpassagiers en banktransacties op te schorten. De Europese Commissie legde deze oproep naast zich neer. Het afluisterschandaal deed de relatie tussen de VS en de EU echter geen goed.

Daarnaast zorgt onder andere het openblijven van Guantánamo Bay voor kritiek vanuit Europa. Ook is vaak kritiek geuit op de Verenigde Staten over de onwil om bindende afspraken om klimaatverandering aan te gaan. De Verenigde Staten, anderzijds, stellen bijvoorbeeld dat de Europese landen niet meer uitgeven aan defensie en te veel rekenen op Amerikaanse troepen. Ondanks deze onenigheden is de relatie tussen de EU en de VS stabiel en intensief.

1.

Militair

Onder president George W. Bush ging de VS de oorlog aan met het terrorisme. In 2001 viel de VS Afghanistan binnen na de aanslagen van 11 september. Hierbij werd de VS later geholpen door de NAVO en de EU in de International Security Assistance Force. De Taliban werd uit zijn macht gezet en de leider van Al Qaeda, Osama bin-Laden, moest gevonden worden. Afghanistan moest, met steun van het Westen, een democratische staat worden. Het is echter nog steeds onrustig in Afghanistan, en de Taliban heeft op vele plekken invloed op het bestuur.

Hoewel de EU altijd kritisch is geweest op militaire inzet in Afghanistan, heeft zij de VS altijd gesteund in de strijd tegen het terrorisme. Vanaf 2009 werd deze steun wel minder, mede door de financiële crisis. De kosten voor de militaire missies zijn hoog, en veel politici zagen deze kostenpost als een goede manier om te bezuinigen. De VS dringen er bij hun Europese bondgenoten op aan om hun defensie-uitgaven juist te verhogen.

Daarnaast blijft de Europese Unie kritisch op de nog steeds geopende gevangenis Guantánamo Bay, waar de VS van terrorisme verdachte mensen opsluit. Obama wilde deze gevangenis al in 2009 sluiten, maar dit is tot op heden niet gelukt.

Om de terreurgroep Islamitische Staat tegenwicht te bieden leiden de Verenigde Staten een internationale coalitie, die doelwitten van IS in Irak en Syrië bombardeert. Verschillende Europese lidstaten maken deel uit van deze coalitie en ook de Europese Unie onderschrijft het belang hiervan.

2.

Milieu

Op het gebied van milieuwetgeving en klimaatbescherming liggen de EU en de VS verder uit elkaar. De VS heeft zich onder presidenten Bill Clinton en George W. Bush nooit willen binden aan het Kyotoverdrag. Ook president Obama durfde het in Kopenhagen, Durban en Doha niet aan om het akkoord formeel te sluiten. Hij wachtte op opkomende economieën die het ook nog niet zo nauw nemen met de milieuregels. Dit tot grote frustratie van de EU, die al sinds 1992 haar economie afstemt op het Kyotoprotocol.

Met het akkoord over een nieuw klimaatverdrag (Parijs, 2015) lijkt het erop dat de EU en de VS meer op één lijn zijn komen te liggen. Zowel de VS als de EU hebben zich gecommitteerd aan het verminderen van hun CO2-uitstoot en het helpen beperken van de wereldwijde stijging van de temperatuur.

De EU heeft aangegeven door te willen gaan met de afspraken die in Parijs zijn gemaakt, ook wanneer de VS onder Trump afstand zou nemen van het akkoord.

3.

Financieel

Aan het eind van de tweede termijn van president Bush brak de financiële crisis uit. De schuld van de crisis, die vrijwel de gehele wereld in een diepe recessie stortte, werd voor een belangrijk deel toegeschreven aan de kredietcultuur in de VS en het onverantwoordelijke gedrag van bankdirecteuren en aandeelhouders.

Deze ontwikkeling, die in de jaren negentig was ingezet, werd door de republikeinen op geen enkele manier tegengegaan. Daarbij lieten republikeinen het begrotingstekort flink oplopen. De belastingen werden verlaagd en de kosten voor defensie dramatisch verhoogd. De oorlogen in Irak en Afghanistan hadden daarmee niet alleen nadelige gevolgen voor de stemming onder de bevolking, maar ook voor de overheidsfinanciën en daarmee voor de relatie tussen EU en VS.

Tijdens de economische crisis werd Barack Obamatot president verkozen. De EU zag in Obama een president die durfde in te grijpen in het Amerikaanse financiële systeem. In al zijn speeches liet hij zien niet terug te deinzen voor overheidsingrijpen in gebieden waarvan Amerikanen nog altijd vinden dat deze ongemoeid moeten worden gelaten door de overheid. Toch beleven grote ingrepen in de financiële sector goeddeels uit.

4.

Handelsovereenkomst

De handelsrelatie tussen de VS en de EU is de grootste in de wereld, in 2015 exporteerde de EU voor 371 miljard euro aan goederen naar de VS en importeerde voor 248 miljard aan goederen uit de VS. De handel in diensten gaat gelijk op, bijna 200 miljard euro aan import en export in 2015. Het totaal bedrag in 2015 aan wederzijdse investeringen aan beide kanten van de Atlantische Oceaan kwam in 2015 uit op bijna 4000 miljard euro.

Het handelsbeleid van de VS en de EU verschilt op sommige vlakken sterk. Zo storen de Amerikanen zich bijvoorbeeld aan de terughoudendheid van de EU om genetisch gemanipuleerde gewassen uit de VS te importeren. Ook beschuldigen beide partijen elkaar van concurrentievervalsing in de luchtvaartsector door overheidssteun te geven aan de eigen vliegtuigbouwers, het Europese Airbus en het Amerikaanse Boeing.

In juli 2013 zijn de onderhandelingen tussen de EU en de VS over een vrijhandelszone begonnen. De verwachting was dat deze onderhandelingen ongeveer een jaar zouden gaan duren. President Obama heeft het handelsverdrag tussen de EU en de VS als één van de prioriteiten van zijn tweede presidentstermijn bestempeld.

De Raad Buitenlandse Zaken gaf de Europese Commissie in juni 2013 formeel een mandaat om met de Amerikanen te onderhandelen over een vrijhandelsakkoord, dat een stimulans moet geven aan de economische groei van beide handelsblokken. De handels- en investeringsovereenkomst (Transatlantic Trade and Investment Partnership, TTIP) moet niet alleen de douanetarieven afschaffen, maar ook de verschillen in de technische regelingen, standaarden en goedkeuringsprocedures aanpakken. Deze kosten bedrijven die producten op andere markten willen aanbieden, volgens de EU en de VS, onnodig veel tijd en geld.

In 2014 hebben ongeveer driehonderd Europese maatschappelijke organisaties zich aangesloten bij het burgerinitiatief Stop TTIP om het beoogde vrijhandelsakkoord tegen te houden. Zij vrezen dat de hoge eisen die de Europese Unie stelt aan bijvoorbeeld voedselveiligheid niet gehandhaafd kunnen worden als het vrijhandelsakkoord er zou komen. Ook zou de Europese varkens- en rundvleesexport lijden onder het akkoord, evenals de democratie en rechtstaat. Een burgerinitiatief dient echter om de Commissie op te roepen om met een wetsvoorstel te komen, en dat was hier niet het geval. Daarom wees de Europese Commissie het initiatief in september 2014 af. De organisatie van het burgerinitiatief is naar het Europese Hof gestapt, maar dat heeft weinig opgeleverd.

5.

Relatie onder druk door afluisteren

In juni 2013, kort voor de onderhandelingen over het handelsverdrag, kwam de relatie tussen de EU en de Verenigde Staten onder druk te staan. Oorzak waren de openbaringen van oud-medewerker van de Amerikaanse National Security Agency (NSA), Edward Snowden, dat Washington het programma PRISM gebruikte om e-mailverkeer en activiteiten op internet van Europeanen in de gaten te houden.

Volgens uitgelekte documenten delen onder andere bedrijven als Google, Facebook en Microsoft informatie met de Amerikaanse overheid. Later bleek dat mogelijk ook EU-diplomaten werden afgeluisterd. De voorzitter van het Europees Parlement, Martin Schulz, meende dat dit schandaal een negatief effect zou hebben op de betrekkingen tussen de EU en de Verenigde Staten.

De relatie tussen de VS en de EU raakte verder bekoeld nadat in oktober 2013 bekend werd dat de NSA ook de telefoongesprekken van 35 regeringsleiders, waaronder Merkel, aftapten en onder meer de Italiaanse regering intensief afluisterde. Bovendien kwam naar buiten dat de NSA aan het eind van 2012 en het begin van 2013 in meerdere EU-lidstaten miljoenen telefoontjes had onderschept. Zo zou de NSA van 10 december 2012 tot 8 januari 2013 in Spanje 60 miljoen telefoongesprekken hebben opgeslagen en zou dit aantal in dezelfde periode in Frankrijk op ruim 70 miljoen hebben gelegen.

Umbrella Agreement over bescherming persoonsgegevens EU-burgers

Op 9 september 2015 kwamen de VS en de EU een zogeheten "Umbrella Agreement" overeen. Hierin staan maatregelen voor de bescherming van persoonsgegevens van EU-burgers in Amerika die uitgewisseld worden voor misdaad- en terrorismebestrijding, inclusief bankgegevens. Er zijn afspraken gemaakt over regels voor veilige gegevensoverdracht en -opslag, en Europese burgers kunnen voortaan inbreuk op hun privacy aanvechten voor het Amerikaans gerecht. Dit was andersom voor Amerikaanse burgers al mogelijk in veel EU-landen.

Het verdrag is op 2 juni 2016 ondertekend door de Europese Commissie. Op 1 december 2016 keurde ook het Europees Parlement het verdrag goed. De volgende dag heeft ook de Raad haar goedkeuring gegeven. Het paraplu-verdrag treedt in werking zodra de VS goedkeuring heeft gegeven.

In dit verdrag staan richtlijnen voor alle eerdere afspraken over het uitwisselen van gegevens. Dit betreft onder andere regelgeving over het gebruik van persoonsgegevens in justitieel onderzoek, de uitwisseling van betalingsgegevens (SWIFT) en de uitwisseling van passagiersgegevens (PNR).

Privacyschild

In februari 2016 hebben de Europese Commissie en de Verenigde Staten afspraken gemaakt over het zogeheten privacyschild dat de grondrechten van EU-burgers moet beschermen wanneer hun gegevens naar de Verenigde Staten worden doorgegeven. Zo zijn er nu regels vastgelegd voor bedrijven die persoonsgegevens behandelen, zoals Google en Facebook. Daarnaast zijn er stevige beperkingen voor Amerikaanse overheidsinstellingen die in het kader van justitieel onderzoek Europese persoonsgegevens willen gebruiken.

De Europese Commissie nam het akkoord in juli 2016 aan, na aanpassingen op advies van de Europese gegevensbeschermingsautoriteiten (Artikel 29-werkgroep), de Europese Toezichthouder voor gegevensbescherming en het Europees Parlement.

6.

Relatie onder druk door aanpak belastingontwijking

De laatste jaren is de Europese Commissie steeds actiever in het bestrijden van belastingontwijking en -ontduiking. Hierbij verschenen vooral opvallende veroordelingen van Amerikaanse bedrijven, vanwege hun gebruik van speciale fiscale constructies waarbij EU-landen als Ierland en Nederland een grote rol spelen. Na eerder Starbucks werden in september 2016 ook Apple en McDonald's aangepakt door mededingingscommissaris Vestager. Dat leidde vanuit de regering-Obama tot kritiek.

7.

Argumenten in de discussie

Hieronder staan een aantal veel gehoorde argumenten in de discussie over de relatie tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten. Uiteraard zijn bij alle standpunten wel kanttekeningen te plaatsen.

De Europese Unie zou eens wat strenger tegen de VS moeten optreden

Hoewel de Verenigde Staten nog steeds een van de machtigste landen ter wereld zijn, zou de EU zich best eens wat standvastiger mogen opstellen in de onderlinge relaties. Of het nu gaat om handelsgeschillen, een wereldwijd klimaatplan of deelname aan oorlogen tegen het internationale terrorisme, de Europese landen moeten niet bang zijn om de VS op zijn internationale verantwoordelijkheden te wijzen.

De Europese Unie heeft de VS hard nodig

In allerlei internationale discussies, over bijvoorbeeld handel of het klimaat, kunnen we simpelweg niet om de Verenigde Staten heen. Als een van de machtigste landen ter wereld is de VS onmisbaar aan de internationale vergadertafels. Neem bijvoorbeeld het klimaat: als rijke industriestaat heeft de VS een groot aandeel in de wereldwijde uitstoot van schadelijke broeikasgassen. Het heeft daarom voor Europa en de rest van de wereld weinig zin om klimaatplannen te ontwikkelen zonder de VS.

De Europese Unie kan zich beter richten op goede relaties met andere grootmachten

Opkomende grootmachten als Rusland, India, China en Brazilië krijgen internationaal steeds meer invloed. Het zou voor de Europese landen verstandig zijn om juist met deze landen goede relaties te ontwikkelen. De VS is uiteraard belangrijk, maar Europa moet ook verder kijken in de wereld.

8.

Meer informatie