Verdeling Europese topfuncties - Montesquieu Institute

In de tweede helft van 2009 moesten de meeste belangrijke functies in de Europese Unie opnieuw worden ingevuld. Bovendien trad op 1 december 2009 het Verdrag van Lissabon in werking. Daarmee veranderde het nodige in de Europese Unie, inclusief het instellen van een aantal nieuwe functies. 

Het begon op 14 juni 2009 met de verkiezingen voor een nieuw Europees Parlement en begin februari komt met de installatie van de nieuwe Europese Commissie een woelige tijd ten einde. Ondertussen is de Britse Catherine Ashton de nieuwe Hoge vertegenwoordiger voor het buitenlands en veiligheidsbeleid, en is de Belg Herman Van Rompuy sinds januari 2010 de eerste Vaste voorzitter van de Europese Raad.

De commissie-Barroso II is op 10 februari 2010 met haar werkzaamheden begonnen, nadat het Europees Parlement en de Europese Raad met de benoeming hadden ingestemd. Eigenlijk liep de termijn van de commissie-Barroso I op 1 november 2009 af, maar zij is aangebleven tot het aantreden van de nieuwe commissie.

Hoorzittingen

Van 11 tot en met 19 januari zijn de kandidaten voor de nieuwe Europese Commissie in het Europees Parlement gehoord. Alle kandidaat-eurocommissarissen moesten uitleggen wat hun belangrijkste plannen waren, wat zij van het beleid tot dan toe vonden en hoe zij met het Europees Parlement dachten te gaan samenwerken. Ook werd er gekeken of de kandidaten geen strijdige belangen hadden en of zij niet de belangen dienden van de lidstaat waar zij vandaan komen, maar die van de Europese Unie in zijn geheel.

Wel of geen steun in het Europees Parlement?

Het Europees Parlement heeft tijdens de hoorzittingen flinke kritiek op enkele kandidaten geleverd. Het meest gehoorde punt van kritiek was dat de kandidaat-eurocommissarissen vaak weinig inhoudelijke kennis van zaken bezaten van hun toekomstige beleidsterrein. Van hun kant hadden de kandidaat-eurocommissarissen ook kritiek op sommige plannen en wensen van het Europees Parlement. Als laatste werd op 3 februari de Bulgaarse Kristalina Georgieva gehoord; zij werd door Bulgarije gekandideerd nadat Rumiana Jeleva zich had teruggetrokken.

De meest opvallende optredens waren:

Rumiana Jeleva - humanitaire hulp

GroenLinks Europarlementariër Judith Sargentini leidde het debat over mogelijke belangenverstrengeling van deze kandidaat-eurocommissaris. Het was en is niet duidelijk of ze eigenaar is van een consultancy-firma. Daarnaast gaan er geruchten dat haar man banden zou hebben met de (Bulgaarse) maffia. Vanwege de door het Parlement geuite twijfels trok zij zich op 19 januari 2010 terug. Als opvolgster is Kristalina Georgieva naar voren geschoven.

Catherine Ashton - buitenlands beleid

De conservatieve, groene en liberale fracties vonden dat Ashton nergens een duidelijke visie over heeft. Volgens veel Europarlementariërs mist ze leiderschap. De vraag was of Ashton wel een uitgesproken mening mag hebben, omdat ze de lidstaten niet voor het hoofd mag stoten. Ashton zelf legde de nadruk vooral op het zo efficiënt mogelijk voeren van beleid.

Algirdas Semeta - belastingen & fraudebestrijding

Semeta zou geen plan van aanpak hebben om fraude en fouten in de uitgaven van Europese gelden tegen te gaan. Voor veel Europarlementariërs moet fraudebestrijding zijn eerste zorg zijn.

Janusz Lewandowski - begroting

Lewandowski is voor één Europese belasting. Hij gaf zelf toe dat dat er voorlopig niet inzit.

Olli Rehn - economische en financiële zaken

Rehn hield een pleidooi voor één EU-afgevaardigde voor economische zaken, zoals bij het buitenlands beleid. Die zou de EU kunnen vertegenwoordiger bij bijvoorbeeld de G20. Opvallend was dat Rehn ook veel nadruk legde op rol die China in zijn ogen zou moeten spelen in het internationale monetaire systeem.

Stefan Füle - uitbreiding

Füle is voor Turks toetreding tot de Europese Unie, mits het land volledig voldoet aan de Kopenhagen-criteria. Een aantal lidstaten twijfelt of is tegen Turks lidmaatschap.

Karel de Gucht - handel

De Gucht is tegen het idee om een CO₂-belasting in te voeren. Dit idee is populair bij de groene fractie en is gelanceerd door Frankrijk.

Connie Hedegaard - klimaatactie

Hedegaard kreeg te maken met kritiek omdat zij als speciaal minister verantwoordelijk was voor de teleurstellende VN-Klimaatconferentie in Kopenhagen. In de finale van deze klimaattop droeg ze het voorzitterschap over aan de Deense premier Lars Løkke Rasmussen.

Maros Sefcovic  - institutioneel beleid

Sefcovic kwam relatief ongeschonden uit zijn hoorzitting, ondanks de aantijgingen vanuit het EP dat hij zich in het verleden negatief zou hebben uitgelaten over Roma.

Neelie kroes  - digitale agenda

Kroes werd in eerste instantie door de socialistische en christendemocratische fracties inhoudelijk zwak bevonden. Ze is een week later terugkomen in het Europees Parlement voor een tweede ronde vragen. Ondanks geluiden vanuit de christen-democratische fractie dat ze te oud zou zijn voor haar nieuwe post werd haar herbenoeming goedgekeurd.

De voorzitter van de Europese Commissie was al bekend. De Portugees José Manuel Barroso werd in september 2009 opnieuw benoemd. Ook hij is toen door het Europees Parlement gehoord. Hij wist tijdens de debatten voldoende steun te vergaren om zich te verzekeren van zijn herbenoeming.

Op 9 februari 2010 keurde het Europees Parlement de nieuwe commissie goed. Oorspronkelijk zou dit op 26 januari plaatsvinden, maar door de voordracht van de nieuwe Bulgaarse kandidaat werd dat uitgesteld. Dezelfde dag stemde de Europese Raad in met de benoeming van de Commissie.

Nieuwe commissarissen en hun portefeuilles

De Commissie-Barroso II telt negen vrouwen. Er zijn twaalf nieuwkomers en daarnaast zijn er drie leden die pas in 2009 Commissielid werden. Er zijn zeven vicevoorzitters: Catharine Ashton, Joaquín Almunia, Neelie Kroes, Olli Rehn, Siim Kallas, Antonio Tajani en Maros Sefcovic.

De verdeling van posten is het resultaat van lange en felle onderhandelingen. Achter de schermen probeerden de lidstaten een zo zwaar mogelijke post voor zichzelf veilig te stellen. Nederland lijkt er met de portefeuille 'Digitale Agenda' minder goed van af te zijn gekomen dan in 2004 toen het concurrentie wist te krijgen.

De Nederlandse eurocommissaris

Het was lang onduidelijk wie de Nederlands eurocommissaris zou worden, maar op 24 november werd bekend gemaakt dat het kabinet de huidige eurocommissaris Neelie Kroes door het kabinet zou voordragen. De hernieuwde kandidatuur was onzeker omdat haar partij, de VVD, momenteel geen regeringspartij is. 

Het CDA eiste aanvankelijk de post op, omdat het vond dat de partij ondervertegenwoordigd is in de verdeling van belangrijke posten, zoals burgemeesters van grote steden. Bovendien had het CDA al tien jaar geen eurocommissaris geleverd. Ook de PvdA zei een aantal geschikte kandidaten te hebben, en had al sinds 1981 geen eurocommissaris geleverd. Als kandidaten weden genoemd de ministers Van der Hoeven en Hirsch Ballin, oud-minister Veerman en oud-staatssecretaris Van Rooy.

Het Verdrag van Lissabon riep een nieuwe Europese topfunctie in het leven, die van voorzitter van de Europese Raad. Hoewel het nog niet duidelijk is wat deze functie in de praktijk voorstelt, wordt deze gezien als een belangrijke post.

De benoeming van de Belg Van Rompuy werd gezien als een behoudende keuze. Van Rompuy zelf gaf aan dat hij rustig en discreet te werk wil gaan en consensus zal zoeken. Het lijkt erop dat de lidstaten geen 'Europese president' - zoals de functie van vaste voorzitter in de wandelgangen heet - hebben willen benoemen die internationaal te veel op de voorgrond treedt. Van Rompuy werd gekozen voor een periode van tweeënhalf jaar en is eenmaal herkiesbaar.

Zij werden het niet

De Britse oud-premier Tony Blair was lange tijd de enige kandidaat voor de functie. De steun die hij in eerste instantie leek te hebben brokkelde steeds verder af. Een groeiend aantal voormalige en huidige premiers en presidenten werd genoemd als mogelijke kandidaat. Onder de kanshebbers ook premier Balkenende, die in de weken voorafgaande aan de top van 19 november zelfs een tijdje favoriet leek voor de functie van vaste voorzitter. Andere namen die vaak werden genoemd waren die van de Luxemburgse premier Jean-Claude Juncker, de Finse president Tarja Halonen, de Finse ex-president Martti Ahtisaari en de voormalige Oostenrijkse bondskanselier Wolfgang Schüssel.

De Hoge Vertegenwoordiger wordt met het Verdrag van Lissabon ook vicevoorzitter van de Commissie, en moet leiding geven aan de nieuwe Europese diplomatieke dienst. De precieze rolverdeling tussen de Hoge Vertegenwoordiger en de vaste voorzitter van de Europese Raad is nog niet geheel duidelijk.

De vorige Hoge vertegenwoordiger voor het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid, Javier Solana, was niet beschikbaar voor een nieuwe termijn. De Britse barones Catherine Ashton volgt hem op. Ashton was vanaf 2008 eurocommissaris van handel. In deze functie trad ze weinig op de voorgrond en overlegde vooral achter de schermen met andere economische grootmachten zoals China en de VS.

Zij werden het niet

Omdat de christendemocraten de vaste voorzitter leverden, eisten de socialisten deze post op. De Britse minister David Miliband en de voormalige Italiaanse premier Massimo D'Alema waren favoriet voor de functie, maar de lijst van kandidaten was lang. De lijst bevatte vooral veel voormalig of huidige ministers van Buitenlandse of Europese zaken, eurocommissarissen en ook enkele voormalige premiers en presidenten. Alhoewel Ashton werd genoemd, werd ze zeker niet getipt als grote kanshebber voor de functie van Hoge Vertegenwoordiger.

Steun van regeringsleiders

In het voorjaar van 2009 hadden enkele belangrijke regeringsleiders als Sarkozy (Frankrijk), Brown (Verenigd Koninkrijk), Merkel (Duitsland) en Zapatero (Spanje) hun steun aan Barroso uitgesproken. Maar naarmate de Europese top van 18 en 19 juni naderde, zwol de kritiek op Barroso's voorzitterschap aan. Als gevolg hiervan werd de steun voor Barroso minder overtuigend, en hield menig regeringsleider een slag om de arm. Op de top in juni gaven de Europese regeringsleiders toch unaniem aan dat zij Barroso voor een tweede termijn willen; op 9 juli hebben zij Barroso officieel genomineerd. 

Steun in het Europees Parlement

De voordracht moest nog wel worden goedgekeurd in het Europees Parlement, waar Barroso op 16 september met 382 stemmen slechts 23 meer Europarlementariërs dan de benodigde aantal van 359. Begin 2009 leek het erop dat Barroso zich weinig zorgen hoefde te maken over steun voor zijn kandidatuur in het Europees Parlement. Toen de veronderstelde steun begon af te brokkelen, begon Barroso een charme-offensief om het EP voor zich te winnen. Barroso stelde een visie op over wat hij de komende vijf jaar wilde bereiken. Hij ging de fracties langs om hun steun te vergaren. En in twee debatten verdedigde hij zijn kandidatuur.

De christendemocraten stonden van het begin af aan als één blok achter hun kandidaat. 

Ook de conservatieven hebben voor herbenoeming van Barroso gestemd.

De liberalen in het Europees Parlement waren verdeeld. Zij hadden een pakket eisen op tafel gelegd waar Barroso aan zou moeten werken wilden zij met zijn kandidatuur instemmen. Er was ook kritiek, onder andere van fractievoorzitter en voormalig premier van België, Guy Verhofstadt. Barroso zou in de voorbije jaren te weinig daadkracht hebben getoond en te veel naar de belangrijkste Europese regeringsleiders hebben geluisterd. Toch heeft het merendeel van de liberalen voor Barroso gestemd.

Volgens de Nederlandse Europarlementariër Hans van Baalen is het een verstandshuwelijk waarbij hij over partijpolitieke scheidslijnen stapt. Fractiegenote Sophie in 't Veld stemde tegen, omdat ze Barroso niet geloofwaardig genoeg vond.

De socialisten stelden begin dit jaar nog dat ze Barroso wel een tweede termijn gunden, mits hij meer zou doen aan sociale regelgeving. Zij werden steeds sceptischer, en wilden meer garanties dat Barroso zijn beloften zou waarmaken. De socialisten stemden tegen of onthielden zich van stemming. Thijs Berman was niet onder de indruk van de toezeggingen die Barroso had gedaan, omdat hij eerdere beloftes niet zou zijn nagekomen. Er was wel kritiek op de houding van de socialisten omdat ze geen eigen kandidaat hadden.

De extreem-linkse fractie had geen vertrouwen in Barroso, die zij te marktgericht vinden.

De groenen wilden sowieso geen tweede termijn voor Barroso, omdar hij te zeer pro-markt zou zijn. Maar ze verweten hem vooral dat hij niet de leiding neemt, en zich te zeer schikt naar de wensen van de lidstaten. Bovendien was Europarlementariër Judith Sargentini kritisch over de borstklopperij van Barroso over de aanpak van de klimaatcrisis, terwijl zij vond dat het Europese initiatief te zwak was. Fractievoorzitter Cohn-Bendit zag in Barroso de man voor de post van voorzitter van de Europese Raad die zou ontstaan met de ratificatie van het Verdrag van Lissabon.

De PVV'ers stemden ook tegen, vooral omdat zij hadden geëist dat de onderhandelingen voor EU-lidmaatschap met Turkije zouden worden afgebroken.

Een deel van het EP wilde de stemming uitstellen. Zij liepen vooruit op de grotere rol die het Europees Parlement zal rol krijgen bij het benoemen van de Europese Commissie, mocht het Verdrag van Lissabon worden goedgekeurd. Ook sommige regeringsleiders wilden het Europees Parlement nu meer bij de benoeming betrekken. Staatssecretaris Timmermans (Europese Zaken) was daar voorstander van. Premier Balkenende vond dat echter niet nodig, omdat het te veel tijd zou kosten.

Formele procedure benoeming nieuwe Commissie & Commissievoorzitter

De Europese Raad draagt een kandidaat voor. Dat besluit wordt met gekwalificeerde meerderheid van stemmen genomen; de kandidaat hoeft dus geen unanieme steun te krijgen. Dan moet het Europees Parlement die kandidaat goedkeuren. Pas daarna wordt de rest van de Commissie bepaald. De lidstaten leggen hun kandidaat-eurocommissaris voor aan de nieuw gekozen voorzitter. Die verdeelt de posten in de Commissie onder de kandidaten.

Het Europees Parlement houdt in de regel hoorzittingen hoorzittingen met alle kandidaten, dit keer gebeurde dat van 11 tot 19 januari 2010. Deze zittingen gingen vooral over de dossierkennis en de politieke opvattingen van de voorgestelde Commissieleden. Daarna mag het Parlement over de voorgestelde Commissie in zijn geheel stemmen; dat gebeurde op 9 februari 2010. Ten slotte moet de Europese Raad de nieuwe Commissie met gekwalificeerde meerderheid van stemmen goedkeuren, ook dat gebeurde op 9 februari. In de praktijk zal de nieuwe voorzitter van de Commissie door alle regeringsleiders én door alle lidstaten moeten worden geaccepteerd. Die zullen bovendien rekening houden met de stemming in het Europees Parlement.

Het parlement kan alleen over de Commissie in zijn geheel stemmen, en niet over elke afzonderlijke beoogde eurocommissaris. Toch wist het Europees Parlement bij de benoeming van de vorige Commissie in 2004 een kandidaat te weren. Omdat het EP dreigde de hele Commissie af te keuren, haalde de toenmalige kandidaat-voorzitter José Manuel Durao Barroso bakzeil. Hij verving de omstreden kandidaat, de Italiaan Buttiglione.