Vergrijzing in de Europese Unie - Montesquieu Institute

De gemiddelde leeftijd in Europa wordt steeds hoger. Dat betekent dat er steeds meer oudere mensen zijn in verhouding met de hoeveelheid werkende mensen. Vergrijzing kan verstrekkende gevolgen hebben voor de samenleving. Daarom houdt de Europese Unie zich intensief bezig met het tegengaan van vergrijzing.

Contents of this page

Uitgebreid

Sharing

1. Gevolgen vergrijzing
2. Beleid EU
3. Witboek Europese Commissie

4. Argumenten in de discussie
5. Meer informatie

De vergrijzing van de bevolking en de daling van het geboortecijfer hebben op termijn grote gevolgen voor de manier waarop wij nu leven. Een sterke vermindering van de actieve bevolking zal negatief uitpakken voor het concurrentievermogen van de Unie.

De stijging van het Bruto Binnenlands Product (BBP) per jaar zou tussen 2030 en 2050 wel eens af kunnen nemen tot niet meer dan 1,2 procent. En dat betekent dat er veel minder verdiend wordt en dus ook minder beschikbaar is voor zorg, pensioenen en diensten voor ouderen. Stuk voor stuk zaken waarnaar de vraag in die periode juist sterk zal toenemen.

De toename van het aantal ouderen is een rechtstreeks gevolg van de vooruitgang in de wetenschap en zaken die wij nu heel normaal vinden als schoon water, behoorlijke huisvesting en uitstekende gezondheidszorg.

Die vooruitgang heeft ook geleid tot emancipatie van de vrouw en een andere levensstijl, waarbinnen het krijgen van kinderen bepaald geen automatisme meer is en het vormen van grote gezinnen al helemaal niet. Inmiddels is het gemiddelde geboortecijfer gedaald tot 1,5 kind per vrouw, ruim onder de 2,1 geboorten die nodig zijn om een bevolking op peil te houden.

Om een idee te krijgen wat de Unie bij ongewijzigd beleid te wachten staat, is het nodige onderzoek gedaan door Eurostat. Zo zal het aantal kinderen tussen de 0 en 14 jaar dalen van ruim 78 miljoen in 2010 tot 66 miljoen in 2050. Van de 500 miljoen inwoners in de EU werkten er in 2010 239 miljoen, in 2050 zal dat afgenomen zijn tot circa 188 miljoen.

De levensverwachting van de Europese man neemt in die periode toe met zes jaar en die van de vrouw met vijf jaar. Het aantal 80-plussers neemt naar verwachting toe van bijna 5 procent (2010) tot 11,4 procent (2050). De gemiddelde leeftijd van de Europese burger zal als gevolg van deze ontwikkelingen toenemen van 39 jaar nu tot 49 jaar in 2050. Vanaf 2015 zal het sterftecijfer groter zijn dan het geboortecijfer. Tot 2035 zal de bevolking door immigratie toenemen tot 521 miljoen, maar hierna daalt het aantal tot 506 miljoen in 2060.

Het is niet zo gek dat de Europese Commissie en het Europees Parlement zich zorgen maken over de demografische ontwikkeling in Europa. In haar verslag van oktober 2007 over de demografische toekomst van de Unie berispt het Europees Parlement de lidstaten dat zij nog veel te weinig hebben gedaan om zich goed voor te bereiden op het probleem.

De Commissie werkt inmiddels aan een kaderbeleid dat de lidstaten moet helpen de demografische problemen het hoofd te bieden. Het gaat om voor de hand liggende zaken die echter wel opgepakt moeten worden. Zo moeten lidstaten gezinnen stimuleren meer kinderen te krijgen. Dat betekent onder meer gelijke kansen op de arbeidsmarkt voor mensen met kinderen en flexibele arbeidstijden.

Maar ook structurele ondersteuning van kinderopvang en, zoals het Parlement graag wil, het recht op ouderschapsverlof voor beide ouders en het recht op veertien weken zwangerschapsverlof voor zwangere ondernemers. Minstens even belangrijk vindt de Franse politica  Francoise Castex de bescherming van het toenemende aantal alleenstaande moeders.

Zelfstandige ondernemers in de EU-lidstaten hebben voortaan recht op een uitkering van minimaal 14 weken, als ze met zwangerschapsverlof gaan. EU-wetgeving is daarover in augustus 2010 in werking getreden.

Gevoeliger ligt het stimuleren van de opvang en integratie van migranten. Zowel Commissie als Parlement wijzen erop dat de Unie eenvoudigweg niet zonder mensen van buiten kan om de eigen tekorten (deels) op te vullen. Volgens een recente studie in opdracht van de Commissie zou de EU in 2050 rond de 56 miljoen migrantenarbeiders nodig hebben om de krimpende beroepsbevolking te compenseren.

Vooral landen met lage geboortecijfers als Duitsland, Spanje, Italië en Polen zullen waarschijnlijk een stevig beroep op werkers van buiten moeten doen. Het is daarom van belang meer grip te krijgen op migrantenstromen en vooral de omgang met illegalen te stroomlijnen. De grote verschillen in de benadering van illegalen in de verschillende lidstaten zijn niet houdbaar in een volledig vrij verkeer van werknemers binnen de EU: als één land massaal illegalen legaliseert (bijvoorbeeld door een 'generaal pardon' illegalen alsnog een verblijfsstatus geeft waardoor zij legaal worden) dan kunnen ze vanuit dat land doorreizen naar de andere EU-lidstaten.

Een derde beleidspunt is het verhogen van de participatiegraad met name van vrouwen en oudere werknemers (dat betekent: meer vrouwen en ouderen die werken). Lidstaten zullen ook moeten kijken naar mogelijkheden om mensen actief ouder te laten worden en obstakels die het werken op oudere leeftijd in de weg staan weg te nemen. Daarom is 2012 uitgeroepen tot Europees Jaar van actief ouder worden. 

Minstens zo belangrijk vindt de Commissie het streven binnen de zogeheten Europa 2020-strategie naar flexizekerheid. Deze ingrijpende hervorming van het werkgelegenheids- en onderwijs- en opleidingsbeleid is gericht op een leven lang leren en bijscholen opdat werknemers sneller en makkelijker van baan kunnen verwisselen. Castex pleit voor invoering van een 40-jarige actieve levenscyclus met ruimte voor scholing en loopbaanontwikkeling van begin tot het eind van het werkzame leven.

Lidstaten zullen verder hun huishoudboekje scherp tegen het licht moeten houden. In een aantal lidstaten dreigden de overheidsfinanciën door de bevolkingsproblematiek onhoudbaar te worden. Dat kan vervelende gevolgen hebben voor pensioenen, gezondheidszorg en dienstverlening aan ouderen. Inmiddels geldt dit, mede door de financiële crisis, voor de meeste lidstaten van de Europese Unie.

Op 16 februari 2012 publiceerde de Commissie een witboek over het afstemmen van pensioenen. De belangrijkste voorstellen:

• - 

  Pensioenfondsen krijgen geen uitzonderingspositie voor het aanleggen van grotere buffers. Net als verzekeraars zullen zij aan strengere regels moeten voldoen.
• - 

  Er komen maatregelen om langer werken aantrekkelijker te maken. Hiervoor roept de Commissie de sociale partners op om werkplek- en arbeidsmarktpraktijken aan te passen zodat oudere werknemers betere kansen hebben. Het Europees Sociaal Fonds kan ingezet worden zodat oudere mensen langer blijven werken. 
• - 

  In overleg met sociale partners zal worden gekeken of de pensioensleeftijd kan worden herzien.
• - 

  Binnen de Europese Unie zal wetgeving komen die het voor werknemers makkelijker maakt om pensioen mee te nemen. De pensioenrechten van mobiele werknemers zullen hiermee beter beschermd worden, daarbij wordt het instellen van pensioentraceerdiensten bevorderd.
• - 

  De pensioenen in lidstaten moeten vergelijkbaar worden.
• - 

  Burgers moeten gestimuleerd worden om zelf aanvullend pensioen op te bouwen. Om dit te bereiken worden de sociale partners aangemoedigd om aanvullende pensioensstelsels op te zetten, daarnaast worden lidstaten gestimuleerd om fiscale en andere prikkels te verbeteren.
• - 

  Een langer beroepsleven kan bevorderd worden door lidstaten aan te moedigen om de pensioenleeftijd te koppelen aan levensverwachting. Ook kunnen zij de pensioenkloof tussen mannen en vrouwen verkleinen en de toegang tot vervroegde uittreding beperken.

Met deze voorstellen wil de Commissie bereiken dat burgers makkelijker kunnen nagaan hoeveel pensioen zij hebben opgebouwd. De nationale pensioenshervormingen worden met de Europese maatregelen ondersteund.

Hieronder staan een aantal veel gehoorde argumenten in de discussie over vergrijzing, waarbij bijna altijd wel kanttekeningen te maken zijn. Dat maakt de discussie boeiend, maar een oordeel niet eenvoudiger. Europa is wikken en wegen. Door op de links te klikken krijgt u meer informatie én nuancering.

Tip: Na het lezen van de argumenten kunt u zelf Uw reactie geven.

Uw reactie

Door op Uw reactie te klikken kunt u laten weten, wat u van de verschillende argumenten vindt. Ook kunt u natuurlijk andere argumenten aandragen. Uw reactie wordt zeer op prijs gesteld.